Ukratko - Brzi sažetak

Rizik: Kada se rakete vraćaju na Zemlju ili oslobađaju izduvne gasove, one izbacuju metalne okside, čađ (black carbon) i jedinjenja hlora u gornje slojeve atmosfere – područje koje je do sada uglavnom bilo pošteđeno industrijskog smoga.
Uticaj: Prvi modeli ukazuju na porast temperature od 1,5°C u gornjim slojevima atmosfere i potencijalno osiromašenje ozonskog omotača u stratosferi za 3%, ukoliko broj lansiranja dostigne oko 2.000 godišnje. To bi moglo izazvati promene u kretanju vetrova i šire klimatske poremećaje.
Izgledi: Bez globalnog nadzora i strožih pravila, brzi razvoj komercijalnog sektora mogao bi pretvoriti takozvanu „Ignorosferu“ u zonu nekontrolisane emisije, ugrožavajući klimu i ozonsku ravnotežu.

Studija pokazuje kako lansiranja raketa zagađuju gornje slojeve atmosfere

Novi uvid u pad rakete Falcon, koja je sagorela visoko u atmosferi 19. februara 2025. godine, pruža prvi konkretan dokaz da komercijalni letovi u svemir oslobađaju štetne materije u zaštitne slojeve naše atmosfere.

Raketa, lansirana ranije tog meseca radi postavljanja 20–22 Starlink satelita, skrenula je sa putanje pri povratku i raspala se na visinama između 80 i 110 km. Naučnici sa Lajbnicovog instituta za fiziku atmosfere pratili su tragove litijuma, aluminijum-oksida i isparenja drugih metala do ostataka letelice, dokazujući da više ne možemo ignorisati „Ignorosferu“.

Glavni autor studije Robin Wing opisao je prizor kao „vizuelno monumentalan“, napominjući da su posmatrači širom Severne Evrope zabeležili fotografije visoke rezolucije. Kombinovanjem tih snimaka sa atmosferskim modelima, tim je mapirao širenje ostataka i pokazao da je zapravo moguće pratiti zagađivače koje rakete ostavljaju na tim visinama.

Zašto je gornja atmosfera važna

Ostaci su sagoreli na prelazu između mezosfere i stratosfere, u zonama koje čuvaju ozonski omotač i upravljaju klimatskim kretanjima velikih razmera. Do skoro je ljudski uticaj na ovaj deo neba bio zanemarljiv. Danas istraživanja pokazuju da se čestice metala ponašaju kao katalitički aerosoli koji apsorbuju i reflektuju sunčevu svetlost. Usled prisustva aluminijum-oksida, lokalne temperature mogle bi porasti i do 1,5°C, što bi moglo uticati na pravce vetrova i formiranje oblaka na velikim visinama.

Predviđene razmere problema

Studija agencije NOAA iz 2025. godine predviđa da bi, ako se nastavi trenutni tempo lansiranja, do 2040. godine oko Zemlje moglo kružiti oko 60.000 satelita. U takvom scenariju, povratak letelica u atmosferu dešavao bi se na svakih jedan do dva dana, oslobađajući i do 10.000 tona aluminijum-oksida u gornje slojeve atmosfere svake godine.

Drugi modeli naučnice Laure Revell sa Univerziteta u Kanterberiju ukazuju na budućnost u kojoj bi oko 2.000 raketa godišnje moglo da istanji ozonski omotač u stratosferi za približno 3%, što je efekat sličan onom koji izazivaju ekstremne sezone šumskih požara u Australiji. Ovi modeli takođe pokazuju da čađ iz čvrstih raketnih goriva može podići temperaturu u stratosferi za oko 0,5°C, dodatno remeteći cirkulaciju vazduha.

Propusti u međunarodnoj regulativi

Izveštaj Univerziteta Ujedinjenih nacija iz 2024. godine upozorio je da dobrovoljne smernice ne mogu da prate brz rast komercijalnog svemirskog sektora. Postojeći sporazumi, poput Ugovora o svemiru i Konvencije o odgovornosti, nalažu državama da izbegavaju „štetnu kontaminaciju“, ali su mehanizmi za sprovođenje slabi. Bez jedinstvenog sistema praćenja, atmosferske posledice lansiranja postaju problem globalnih razmera, pogađajući čak i zemlje koje nikada nisu lansirale raketu.

Šta dalje?

Autori tvrde da praćenje specifičnih elemenata može donosiocima odluka pružiti podatke neophodne za obuzdavanje ovog novog izvora zagađenja pre nego što on preplavi „Ignorosferu“. Ipak, naučnici na konferenciji Evropske unije za geonauke 2025. upozorili su da je vremenski okvir za odlučno delovanje mali: „Za 10 godina bi moglo biti prekasno da se bilo šta preduzme“.

Trenutno, trag rakete Falcon služi kao jasan podsetnik da svemir nije beskonačna deponija. Dok komercijalni sektor teži stvaranju megakonstelacija i ubrzanim ciklusima lansiranja, naučnici i regulatori moraće da posmatraju gornju atmosferu kao ključni deo Zemljine klimatske slagalice koji ne smemo zanemariti.

Šta bi 2041. godina mogla da donese:

Ako se aluminijum-oksid i metalni aerosoli nagomilaju u jonosferi, gornji slojevi atmosfere mogli bi se zagrejati i do 2 °C, što bi uticalo na mlazne struje i izmenilo obrasce padavina u umerenim geografskim širinama.
Učestala lansiranja mogla bi oštetiti stratosferski ozonski omotač za nekoliko procenata, čime bi se povećao nivo UV zračenja na tlu, što bi verovatno pokrenulo nove diskusije o emisijama iz svemirskog sektora.
Nove globalne mreže za praćenje mogle bi omogućiti donosiocima odluka da prilagode regulative o raketnom gorivu, podstičući postepeni prelazak na ekološki prihvatljivije pogone, mada bi primena mogla biti neujednačena, ostavljajući pojedine regione pod većim opterećenjem zagađujućih materija.

Lansiranja raketa bi mogla da zagreju gornje slojeve atmosfere i istanje ozonski omotač.